Pierwsza w Europie, druga na świecie

 

3 maja 1791 posłowie na Sejm Rzeczypospolitej Obojga Narodów uchwalili pierwszą konstytucję w nowożytnej Europie, a drugą po amerykańskiej na świecie. Wyprzedziła powstałą jako trzecią na świecie konstytucję francuską.

Ustawa Rządowa z dnia 3 maja – uchwalona 3 maja 1791 roku była ustawę regulującą ustrój prawny państwa polskiego. Celem wprowadzenia konstytucji była zmiana systemu wyboru króla na drodze tzw. wolnej elekcji oraz de facto likwidacja demokracji szlacheckiej jako systemu politycznego Rzeczypospolitej.

Konstytucja zmieniała ustrój na monarchię dziedziczną a także odbierała prawo głosu i decyzji w sprawach państwa szlachcie nieposiadającej ziemi (gołoci). Ustanawiała także religię katolicką jako państwową, gwarantując jednak wolność innym wyznaniom.

Rewolucyjną zmianą było polityczne zrównanie mieszczan i szlachty oraz państwowa ochrona chłopów, którzy nabyli dzięki niej prawa. Konstytucja formalnie zniosła liberum veto, czyli możliwość zerwania obraz Sejmu za sprawą jednego tylko posła. Wykształcony przez Ustawę Rządową model ustrojowy monarchii konstytucyjnej nabierał cech monarchii konstytucyjno-parlamentarnej.

W preambule Ustawy Rządowej napisano: „…wolni od hańbiących obcej przemocy nakazów, ceniąc drożej nad życie, nad szczęśliwość osobistą, egzystencję polityczną, niepodległość zewnętrzną i wolność wewnętrzną narodu, którego los w ręce nasze jest powierzony, chcąc oraz na błogosławieństwo, na wdzięczność współczesnych i przyszłych pokoleń zasłużyć, mimo przeszkód, które w nas namiętności sprawować mogą dla dobra powszechnego, dla ugruntowania wolności, dla ocalenia Ojczyzny naszej i jej granic z największą stałością ducha, niniejszą konstytucję uchwalamy i  tę całkowicie za świętą, za niewzruszoną deklarujemy”.

Król Stanisław August opisał Konstytucję 3 Maja, jako „opartą w głównej mierze na konstytucji Stanów Zjednoczonych, lecz bez błędów w niej zawartych, zaadaptowaną do warunków panujących w Polsce”.

Konstytucja została uchwalona bez czytania przez połączone stany w Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego w Warszawie. Poseł inflancki Michał Zabiełło wezwał do przyjęcia konstytucji, a króla Stanisława Augusta do jej zaprzysiężenia. Władca podniósł rękę na znak, że chce przemówić, co zwolennicy konstytucji zrozumieli jako chęć złożenia przysięgi. Król złożył więc rzeczywiście przysięgę na ręce biskupa krakowskiego Feliksa Turskiego, a następnie poprosił posłów do przejścia do kolegiaty św. Jana na nabożeństwo dziękczynne.

Konstytucja została przyjęta większością głosów, protest przeciwko uchwaleniu ustawy zasadniczej podpisało 28 osób, jednak niektórzy wycofali później swoje podpisy. Obowiązywała tylko przez rok, zanim została obalona przez armię rosyjską wraz z konfederacją targowicką w wyniku przegranej wojny polsko-rosyjskiej.

Konstytucja 3 Maja przestała być obowiązującym aktem prawnym 23 listopada 1793 roku. Sejm grodzieński uznał wtedy Sejm Czteroletni za niebyły i uchylił wszystkie ustanowione przez niego uchwały.

„- Po pierwsze, Konstytucja 3 Maja byłą pierwsza w długiej kolejce różnych późniejszych konstytucji. Po drugie, ona była swoja, wydana przez Polaków i Litwinów dla korzyści obojga narodów. Po trzecie, wcieliła ona w siebie nadzieje wielu pokoleń, które do niedawna musiały żyć albo pod obcą okupacją albo pod niesuwerennym reżimem. Tu w Warszawie, konstytucje wydane pod pieczęcią Napoleona lub cara Aleksandra, lub PRL zawsze cierpiały z braku prawdziwego autorytetu. Konstytucja trzeciomajowa natomiast była prawdziwa, była kochanym dzieckiem zadławionym w kolebce – ” mówił prof. Norman Davis w 200-lecie uchwalenia Konstytucji 3 Maja.

Rocznica Konstytucji 3 maja została uznana za święto narodowe uchwałą Sejmu Ustawodawczego z 29 kwietnia 1919. Po II wojnie światowej władze komunistyczne zaprzestały i zabroniły publicznego świętowania, a próby manifestowania rocznicy były tłumione przez milicję. Święto to zostało oficjalne zniesione ustawą z 18 stycznia 1951 o dniach wolnych od pracy, a jego miejsce zajęło Święto Pracy obchodzone dwa dni wcześniej – 1 maja. Dopiero w roku 1981 ponownie władze świętowały to historyczne wydarzenie. Święto Narodowe Trzeciego Maja przywrócono ustawą z 6 kwietnia 1990 (weszła w życie 28 kwietnia). Od 2007 roku 3 maja jest również świętem narodowym Litwy.

 

Agencja InformacyjnaAgencja Informacyjna, /MAN/ 01.05.2018

Fot. obraz Jana Matejki „Konstytucja 3 Maja” (1891 r.)

Related Post